เมืองโบราณศรีมโหสถ (Si Mahosot Ancient City) ถือเป็นหนึ่งในเมืองโบราณที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของภาคตะวันออกของประเทศไทย และเป็นหลักฐานสำคัญที่สะท้อนพัฒนาการของชุมชนยุคแรกเริ่มในลุ่มน้ำบางปะกง นักโบราณคดีสันนิษฐานว่าเมืองแห่งนี้เริ่มมีความเจริญมาตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 11–12 หรือประมาณ 1,200–1,500 ปีก่อน ในช่วงวัฒนธรรมทวารวดีตอนต้น และยังมีการอยู่อาศัยสืบต่อมาจนได้รับอิทธิพลศิลปะและความเชื่อแบบเขมรในสมัยหลัง ภายในพื้นที่พบหลักฐานทางโบราณคดีจำนวนมาก ทั้งศาสนสถาน เนินดิน โบราณวัตถุ ศิลาจารึก ประติมากรรม และระบบจัดการน้ำโบราณที่แสดงให้เห็นถึงความเจริญของเมืองในอดีต

ลักษณะผังเมืองของเมืองโบราณศรีมโหสถมีความโดดเด่นแตกต่างจากเมืองโบราณทั่วไป โดยมีรูปแบบเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าค่อนข้างรี มุมทั้งสี่โค้งมน วางตัวตามแนวทิศตะวันออกเฉียงเหนือ–ตะวันตกเฉียงใต้ มีความกว้างประมาณ 700 เมตร และยาวประมาณ 1,550 เมตร ครอบคลุมพื้นที่ราว 742 ไร่ รอบเมืองมีคูน้ำและคันดินขนาดใหญ่ล้อมรอบอย่างชัดเจน ซึ่งยังสามารถมองเห็นได้จากภาพถ่ายทางอากาศ แสดงให้เห็นถึงการวางผังเมืองและการป้องกันเมืองอย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ ภายในเมืองยังพบสระน้ำและเนินดินกระจายอยู่หลายแห่ง สะท้อนถึงความสามารถด้านวิศวกรรมชลประทานและการจัดการทรัพยากรน้ำของผู้คนในอดีต

หนึ่งในจุดสำคัญที่สุดของเมืองโบราณแห่งนี้คือ “กลุ่มโบราณสถานสระมรกต” ซึ่งเป็นศูนย์กลางทางศาสนาในสมัยทวารวดี ภายในบริเวณพบรอยพระพุทธบาทคู่สลักลงบนพื้นศิลาแลงธรรมชาติ ถือเป็นหนึ่งในรอยพระพุทธบาทคู่ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย ลักษณะเด่นคือมีการเจาะหลุมตรงกลาง ซึ่งนักโบราณคดีสันนิษฐานว่าอาจใช้สำหรับปักฉัตรหรือเครื่องหมายศักดิ์สิทธิ์ในพิธีกรรมทางศาสนา รอยพระพุทธบาทแห่งนี้สะท้อนอิทธิพลของพระพุทธศาสนาที่แพร่เข้ามาในภูมิภาค และแสดงถึงความรุ่งเรืองของเมืองศรีมโหสถในฐานะศูนย์กลางวัฒนธรรมและศาสนาในยุคแรกเริ่มของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

นอกจากหลักฐานทางพระพุทธศาสนาแล้ว ภายในเมืองยังพบร่องรอยของศาสนาฮินดูและอิทธิพลวัฒนธรรมอินเดียโบราณอีกด้วย เช่น การค้นพบประติมากรรมพระคเณศ เทวสถาน และโบราณวัตถุศิลปะแบบอินเดียตอนใต้ ซึ่งสะท้อนถึงความสัมพันธ์ทางการค้าและวัฒนธรรมระหว่างดินแดนแถบนี้กับอินเดียในอดีต เมืองศรีมโหสถจึงถูกมองว่าเป็นเมืองท่าภายในที่มีบทบาทสำคัญในการเชื่อมโยงเส้นทางการค้าและการเผยแพร่ศาสนาในภูมิภาคสุวรรณภูมิ นักวิชาการหลายคนมองว่าเมืองแห่งนี้เป็นหนึ่งในศูนย์กลางยุคต้นของวัฒนธรรมทวารวดีที่ยังคงรักษาร่องรอยดั้งเดิมไว้ได้ค่อนข้างสมบูรณ์ เมื่อเทียบกับเมืองโบราณสำคัญอื่นของไทย

ปัจจุบันเมืองโบราณศรีมโหสถได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญของชาติและอยู่ภายใต้การดูแลของกรมศิลปากร ภายในพื้นที่ยังคงมีโบราณสถานกระจายอยู่หลายจุด ทั้งในเขตเมืองและนอกคูเมือง เช่น โบราณสถานหมายเลขต่างๆ เนินโบราณ สระน้ำโบราณ และแนวคันดินเก่าแก่ที่ยังคงปรากฏร่องรอยให้ศึกษา นักท่องเที่ยวสามารถเดินทางเข้าชมได้ตลอดทั้งปี โดยบรรยากาศรอบเมืองยังคงมีความเงียบสงบ รายล้อมด้วยชุมชนท้องถิ่นและพื้นที่ธรรมชาติ ทำให้ที่นี่เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี และวัฒนธรรมที่สำคัญของจังหวัดปราจีนบุรีและประเทศไทย

• จากตัวเมืองปราจีนบุรี ใช้ทางหลวงหมายเลข 319 (มุ่งหน้าพนมสารคาม) ระยะทางประมาณ 20 กิโลเมตร เมื่อถึงเขตอำเภอศรีมโหสถ จะมีป้ายบอกทางชัดเจนให้เลี้ยวซ้ายเข้าสู่เขตเมืองโบราณและกลุ่มโบราณสถานสระมรกต

• ควรมาเที่ยวช่วงเช้าหรือเย็นเพื่อลดความร้อนจากพื้นที่โล่ง

• เริ่มชมจากกลุ่มโบราณสถานสระมรกตก่อนเป็นจุดสำคัญที่สุด

• สวมรองเท้าที่เดินสบายเพราะต้องเดินในพื้นที่ดินและหญ้า

• พกหมวก ร่ม หรือแว่นกันแดดเนื่องจากมีร่มเงาน้อย

ค่าเข้าชม:

• ไม่มีค่าเข้าชม (ฟรี)

เวลาเปิดปิดทำการ:

• 08:30 – 16:30 น. (เปิดทุกวัน)